Muni's PlayMuni's PlayMuni's Play

Indriya Devatas

2 min read

Indriya Devatas (Deities of the Senses)

In Advaita Vedanta, the organs of knowledge (Jnanendriyas), organs of action (Karmendriyas), and the inner instrument (Antahkarana) are presided over by specific cosmic deities (Devatas) that control and enable their respective functions (Vishayas).

Here is the collated summary of these correspondences, featuring Sanskrit definitions from both the Tattvabodha and Vedantasara:

Organs & CategoryPresiding Deities (देवताः)Functions & Definitions (विषयाः / लक्षणानि)
ज्ञानेन्द्रियाणि (Jnanendriyas) / ज्ञानेन्द्रियाणि

1. श्रोत्रम् (Ear)
2. त्वक् (Skin)
3. चक्षुः (Eye)
4. रसना (Tongue)
5. घ्राणम् (Nose)		Tattvabodha:
श्रोत्रस्य दिग्देवता । त्वचो वायुः । चक्षुषः सूर्यः । रसनाया वरुणः । घ्राणस्य अश्विनौ । इति ज्ञानेन्द्रियदेवताः ।

Vedantasara:
दिग्वातार्कवरुणाश्विभिः क्रमान्नियन्त्रितेन श्रोत्रादीन्द्रियपञ्चकेन		Tattvabodha:
श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणम् इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ।
श्रोत्रस्य विषयः शब्दग्रहणम् । त्वचो विषयः स्पर्शग्रहणम् । चक्षुषो विषयः रूपग्रहणम् । रसनाया विषयः रसग्रहणम् । घ्राणस्य विषयः गन्धग्रहणम् इति ।

Vedantasara:
क्रमाच्छब्दस्पर्शरूपरसगन्धान्
कर्मेन्द्रियाणि (Karmendriyas) / कर्मेन्द्रियाणि

1. वाक् (Speech)
2. पाणि (Hands)
3. पाद (Feet)
4. पायु (Anus)
5. उपस्थ (Genitals)		Tattvabodha:
वाचो देवता वह्निः । हस्तयोरिन्द्रः । पादयोर्विष्णुः । पायोर्मृत्युः । उपस्थस्य प्रजापतिः । इति कर्मेन्द्रियदेवताः ।

Vedantasara:
अग्नीन्द्रोपेन्द्रयमप्रजापतिभिः क्रमान्नियन्त्रितेन वागादीन्द्रियपञ्चकेन		Tattvabodha:
वाक्पाणिपादपायूपस्थानीति पञ्चकर्मेन्द्रियाणि ।
वाचो विषयः भाषणम् । पाण्योर्विषयः वस्तुग्रहणम् । पादयोर्विषयः गमनम् । पायोर्विषयः मलत्यागः । उपस्थस्य विषयः आनन्द इति ।

Vedantasara:
क्रमाद्वचनादानगमनविसर्गानन्दां
अन्तःकरणानि (Antahkaranas) / अन्तःकरणानि

1. मनः (Mind)
2. बुद्धिः (Intellect)
3. अहङ्कारः (Ego)
4. चित्तम् (Memory)		Tattvabodha:
मनसो देवता चन्द्रमाः । बुद्धे ब्रह्मा । अहंकारस्य रुद्रः । चित्तस्य वासुदेवः ।

Vedantasara:
चन्द्रचतुर्मुखशङ्कराच्युतैः क्रमान्नियन्त्रितेन मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्ताख्येनान्तरेन्द्रियचतुष्केण		Tattvabodha:
मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तान्तःकरणानि ।
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः । निश्चयात्मिका बुद्धिः । अहंकर्ता अहंकारः । चिन्तनकर्तृ चित्तम् ।

Vedantasara:
क्रमात्सङ्कल्पनिश्चयाहङ्कार्यचैत्तांश्च

Prayers

  • Prayer to Jñānendriya devatas:
    शब्दस्पर्शरूपरसगन्धग्रहण-श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणेन्द्रियप्रवर्तक-दिग्वातार्कवरुणाश्विभ्यो नमः।
  • Prayer to Karmendriya devatas:
    वचनदानगमनविसर्गानन्दकरण-वाक्पाणिपादपायूपस्थेन्द्रियप्रवर्तक-अग्नीन्द्रोपेन्द्रयमप्रजापतिभ्यो नमः।
  • Prayer to Antaḥkaraṇa devatas:
    सङ्कल्पनिश्चयाभिमानचिन्तनव्यापार-मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तान्तःकरणप्रवर्तक-चन्द्रचतुर्मुखशङ्कराच्युतेभ्यो नमः।

References: Hinduism, Tattvabodha, Vedantasara