Muni's PlayMN 18 - Madhupindika Sutta (The Honeyball Discourse)
The Core Statement on Mental Proliferation (Papañca)
The Buddha’s summary statement on how mental proliferation and latent tendencies cease:
1. The Proliferation Process
Pali
यतोनिदानं, भिक्खु, पुरिसं पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ति।
Sanskrit Chaya
यतोनिदानम्, भिक्षो, पुरुषं प्रपञ्चसंज्ञासङ्ख्याः समुदाचरन्ति।
English Translation
O monk, with regard to the source from which the perceptions and categories of mental proliferation beset a person:
2. The Attitude of Non-Clinging
Pali
एत्थ चे नत्थि अभिनन्दितब्बं अभिवदितब्बं अज्झोसितब्बं।
Sanskrit Chaya
अत्र चेन्नास्त्यभिनन्दितव्यं नाभिवदितव्यं नाध्यवसातव्यम्।
English Translation
if there is nothing there to relish, welcome, or remain fastened to,
3. Cessation of the Latent Tendencies (Anusaya)
Pali
एसेवन्तो रागानुसयानं,
एसेवन्तो पटिघानुसयानं,
एसेवन्तो दिट्ठानुसयानं,
एसेवन्तो विचिकिच्छानुसयानं,
एसेवन्तो मानानुसयानं,
एसेवन्तो भवरागानुसयानं,
एसेवन्तो अविज्जानुसयानं,
Sanskrit Chaya
एष एवांतो रागानुशयानाम्,
एष एवांतः प्रतिघानुशयानाम्,
एष एवांतो दृष्ट्यानुशयानाम्,
एष एवांतो विचिकित्सानुशयानाम्,
एष एवांतो मानानुशयानाम्,
एष एवांतो भवरागानुशयानाम्,
एष एवांतोऽविद्यानुशयानाम्,
English Translation
then this is the end of the latent tendency to lust,
this is the end of the latent tendency to aversion,
this is the end of the latent tendency to views,
this is the end of the latent tendency to doubt,
this is the end of the latent tendency to conceit,
this is the end of the latent tendency to attachment to existence,
this is the end of the latent tendency to ignorance,
4. Cessation of Conflict and Misconduct
Pali
एसेवन्तो दण्डादानसत्थादानकलहविग्गहविवादतुवंतुवंपेसुञ्ञमुसावादानं।
Sanskrit Chaya
एष एवांतो दण्डादानशस्त्रादानकलहविग्रहविवादत्वंस्त्वम्-पैशुन्यमृषावादानाम्।
English Translation
this is the end of the taking up of sticks and weapons, of quarrels, disputes, arguments, accusations, slander, and false speech.
5. Cessation Without Remainder
Pali
एत्थेते पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ती”ति।
Sanskrit Chaya
अत्रैते पापका अकुशला धर्मा अपरिशेषा निरुध्यन्त इति।
English Translation
It is here that these evil, unskillful states cease without remainder.
I. The Eye and Forms: The Process of Cognition
The sensory process of cognitive expansion and proliferation through the visual door:
1. Consciousness
Pali
चक्खुञ्चावुसो, पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं,
Sanskrit Chaya
चक्षुश्चायुष्मन्, प्रतीत्य रूपाणि च उत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम्,
English Translation
Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises.
2. Contact
Pali
तिण्णं सङ्गति फस्सो,
Sanskrit Chaya
त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः,
English Translation
The meeting of the three is contact.
3. Feeling
Pali
फस्सोपच्चया वेदना,
Sanskrit Chaya
स्पर्शप्रत्यया वेदना,
English Translation
With contact as condition, there is feeling.
4. Perception
Pali
यं वेदेति तं सञ्जानाति,
Sanskrit Chaya
यं वेदयते तं संजानाति,
English Translation
What one feels, that one perceives.
5. Thought
Pali
यं सञ्जानाति तं वितक्केति,
Sanskrit Chaya
यं संजानाति तं वितर्कयति,
English Translation
What one perceives, that one thinks about.
6. Proliferation
Pali
यं वितक्केति तं पपञ्चेति,
Sanskrit Chaya
यं वितर्कयति तं प्रपञ्चयति,
English Translation
What one thinks about, that one mentally proliferates.
7. Besetting Perceptions
Pali
यं पपञ्चेति ततोनिदानं पुरिसं पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ति अतीतानागतपच्चुप्पन्नेसु चक्खुविञ्ञेय्येसु रूपेसु।
Sanskrit Chaya
यं प्रपञ्चयति ततोनिदानं पुरुषं प्रपञ्चसंज्ञासंङ्ख्याः समुदाचरन्ति अतीतानागतप्रत्युत्पन्नेषु चक्षुर्विज्ञेयेषु रूपेषु।
English Translation
With what one has mentally proliferated as the source, mental proliferation of perceptions and categories besets a man with respect to past, future, and present forms cognizable through the eye.
II. The Mind and Ideas: Mental Proliferation
The sensory process of cognitive expansion and proliferation through the mental door:
1. Consciousness
Pali
मनञ्चावुसो, पटिच्च धम्मे च उप्पज्जति मनोविञ्ञाणं,
Sanskrit Chaya
मनश्चायुष्मन्, प्रतीत्य धर्मांश्च उत्पद्यते मनोविज्ञानम्,
English Translation
Dependent on the mind and ideas, mental-consciousness arises.
2. Contact
Pali
तिण्णं सङ्गति फस्सो,
Sanskrit Chaya
त्रयाणां सङ्गतिः स्पर्शः,
English Translation
The meeting of the three is contact.
3. Feeling
Pali
फस्सपच्चया वेदना,
Sanskrit Chaya
स्पर्शप्रत्यया वेदना,
English Translation
With contact as condition, there is feeling.
4. Perception
Pali
यं वेदेति तं सञ्जानाति,
Sanskrit Chaya
यं वेदयते तं संजानाति,
English Translation
What one feels, that one perceives.
5. Thought
Pali
यं सञ्जानाति तं वितक्केति,
Sanskrit Chaya
यं संजानाति तं वितर्कयति,
English Translation
What one perceives, that one thinks about.
6. Proliferation
Pali
यं वितक्केति तं पपञ्चेति,
Sanskrit Chaya
यं वितर्कयति तं प्रपञ्चयति,
English Translation
What one thinks about, that one mentally proliferates.
7. Besetting Perceptions
Pali
यं पपञ्चेति ततोनिदानं पुरिसं पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ति अतीतानागतपच्चुप्पन्नेसु मनोविञ्ञेय्येसु धम्मेसु।
Sanskrit Chaya
यं प्रपञ्चयति ततोनिदानं पुरुषं प्रपञ्चसंज्ञासंङ्ख्याः समुदाचरन्ति अतीतानागतप्रत्युत्पन्नेषु मनोविज्ञेयेषु धर्मेषु।
English Translation
With what one has mentally proliferated as the source, mental proliferation of perceptions and categories besets a man with respect to past, future, and present ideas cognizable through the mind.
III. The Causal Sequence: Possibility of Labels
This section explains that cognitive experiences must exist as a base before they can be conceptually designated or labeled (paññatti / prañjapti). If a prior condition is absent, it is impossible to point out the subsequent steps.
1. Designation of Contact
Pali
सो वतावुसो, चक्खुस्मिं सति रूपे सति चक्खुविञ्ञाणे सति फस्सपञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—ठानमेतं विज्जति।
Sanskrit Chaya
स वतायुष्मन्, चक्षुषि सति रूपे सति चक्षुर्विज्ञाने सति स्पर्शप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—स्थानमेतद् विद्यते।
English Translation
Indeed, friends, when there is the eye, when there are forms, and when there is eye-consciousness, it is possible to point out evidence of contact.
2. Designation of Feeling
Pali
फस्सपञ्ञत्तिया सति वेदनापञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—ठानमेतं विज्जति।
Sanskrit Chaya
स्पर्शप्रज्ञप्तौ सत्यां वेदनाप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—स्थानमेतद् विद्यते।
English Translation
When there is evidence of contact, it is possible to point out evidence of feeling.
3. Designation of Perception
Pali
वेदनापञ्ञत्तिया सति सञ्ञापञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—ठानमेतं विज्जति।
Sanskrit Chaya
वेदनाप्रज्ञप्तौ सत्यां संज्ञाप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—स्थानमेतद् विद्यते।
English Translation
When there is evidence of feeling, it is possible to point out evidence of perception.
4. Designation of Thought
Pali
सञ्ञापञ्ञत्तिया सति वितक्कपञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—ठानमेतं विज्जति।
Sanskrit Chaya
संज्ञाप्रज्ञप्तौ सत्यां वितर्कप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—स्थानमेतद् विद्यते।
English Translation
When there is evidence of perception, it is possible to point out evidence of thought.
5. Designation of Proliferation
Pali
वितक्कपञ्ञत्तिया सति पपञ्चसञ्ञासङ्खासमुदाचरणपञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—ठानमेतं विज्जति।
Sanskrit Chaya
वितर्कप्रज्ञप्तौ सत्यां प्रपञ्चसंज्ञासंङ्ख्यासमुदाचरणप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—स्थानमेतद् विद्यते।
English Translation
When there is evidence of thought, it is possible to point out evidence of being beset by the perceptions and categories of mental proliferation.
IV. The Causal Sequence: Impossibility (Negative Sequence)
The impossibility of establishing verbal designations (paññatti / prañjapti) when prior conditions are absent:
1. Visual Door (Eye & Forms)
Pali
सो वतावुसो, चक्खुस्मिं असति रूपे असति चक्खुविञ्ञाणे असति फस्सपञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—नेतं ठानं विज्जति।
Sanskrit Chaya
स वतायुष्मन्, चक्षुषि असति रूपे असति चक्षुर्विज्ञाने सति स्पर्शप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—नेदं स्थानं विद्यते।
English Translation
Indeed, friends, when there is no eye, no forms, and no eye-consciousness, it is impossible to point out evidence of contact.
Pali
फस्सपञ्ञत्तिया असति वेदनापञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—नेतं ठानं विज्जति।
वेदनापञ्ञत्तिया असति सञ्ञापञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—नेतं ठानं विज्जति।
सञ्ञापञ्ञत्तिया असति वितक्कपञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—नेतं ठानं विज्जति।
वितक्कपञ्ञत्तिया असति पपञ्चसञ्ञासङ्खासमुदाचरणपञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—नेतं ठानं विज्जति।
Sanskrit Chaya
स्पर्शप्रज्ञप्तावसत्यां वेदनाप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—नेदं स्थानं विद्यते।
वेदनाप्रज्ञप्तावसत्यां संज्ञाप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—नेदं स्थानं विद्यते।
संज्ञाप्रज्ञप्तावसत्यां वितर्कप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—नेदं स्थानं विद्यते।
वितर्कप्रज्ञप्तावसत्यां प्रपञ्चसंज्ञासंङ्ख्यासमुदाचरणप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—नेदं स्थानं विद्यते।
English Translation
When there is no evidence of contact, it is impossible to point out evidence of feeling.
When there is no evidence of feeling, it is impossible to point out evidence of perception.
When there is no evidence of perception, it is impossible to point out evidence of thought.
When there is no evidence of thought, it is impossible to point out evidence of being beset by the perceptions and categories of mental proliferation.
2. Other Sense Doors
Pali
सो वतावुसो, सोतस्मिं असति सद्दे असति …पे… घानस्मिं असति गन्धे असति …पे… जिव्हाय असति रसे असति …पे… कायस्मिं असति फोट्ठब्बे असति …पे… मनस्मिं असति धम्मे असति मनोविञ्ञाणे असति फस्सपञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—नेतं ठानं विज्जति।
Sanskrit Chaya
स वतायुष्मन्, श्रोत्रे असति शब्दे असति …पे… घ्राणे असति गन्धे असति …पे… जिह्वायामसतिकायां रसे असति …पे… काये असति स्प्रष्टव्ये असति …पे… मनस्यसति धर्मे असति मनोविज्ञाने असति स्पर्शप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—नेदं स्थानं विद्यते।
English Translation
Indeed, friends, when there is no ear and no sounds… no nose and no odors… no tongue and no flavors… no body and no tactile objects… no mind, no ideas, and no mental-consciousness, it is impossible to point out evidence of contact.
Pali
फस्सपञ्ञत्तिया असति वेदनापञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—नेतं ठानं विज्जति।
वेदनापञ्ञत्तिया असति सञ्ञापञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—नेतं ठानं विज्जति।
सञ्ञापञ्ञत्तिया असति वितक्कपञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—नेतं ठानं विज्जति।
वितक्कपञ्ञत्तिया असति पपञ्चसञ्ञासङ्खासमुदाचरणपञ्ञत्तिं पञ्ञापेस्सतीति—नेतं ठानं विज्जति।
Sanskrit Chaya
स्पर्शप्रज्ञप्तावसत्यां वेदनाप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—नेदं स्थानं विद्यते।
वेदनाप्रज्ञप्तावसत्यां संज्ञाप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—नेदं स्थानं विद्यते।
संज्ञाप्रज्ञप्तावसत्यां वितर्कप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—नेदं स्थानं विद्यते।
वितर्कप्रज्ञप्तावसत्यां प्रपञ्चसंज्ञासंङ्ख्यासमुदाचरणप्रज्ञप्तिं प्रज्ञापयिष्यतीति—नेदं स्थानं विद्यते।
English Translation
When there is no evidence of contact, it is impossible to point out evidence of feeling.
When there is no evidence of feeling, it is impossible to point out evidence of perception.
When there is no evidence of perception, it is impossible to point out evidence of thought.
When there is no evidence of thought, it is impossible to point out evidence of being beset by the perceptions and categories of mental proliferation.
V. The Honeyball Metaphor and Naming of the Discourse
The conversation between Venerable Ananda and the Buddha:
1. The Analogy of the Honeyball
Pali
एवं वुत्ते, आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच:
“सेय्यथापि, भन्ते, पुरिसो जिघच्छादुब्बल्यपरेतो मधुपिण्डिकं अधिगच्छेय्य, सो यतो यतो सायेय्य, लभेथेव सादुरसं असेचनकं।
Sanskrit Chaya
एवं उक्ते, आयुष्मान् आनन्दो भगवन्तं एतदवोचत्:
“तद्यथापि, भदन्त, पुरुषो बुभुक्षादौर्बल्यपरीतं मधुपिण्डिकं अधिगच्छेत्, स यतो यतः आस्वादयेत्, लभेतैव स्वादुरसमसेचनकम्।
English Translation
When this was said, the Venerable Ananda said to the Blessed One:
“Reverend Sir, just as a person who is exhausted by hunger and weakness might find a honeyball, and wherever they taste it, they would find a sweet, delicious, pure flavor;“
2. Examination of the Meaning
Pali
एवमेव खो, भन्ते, चेतसो भिक्खु दब्बजातिको, यतो यतो इमस्स धम्मपरियायस्स पञ्ञाय अत्थं उपपरिक्खेय्य, लभेथेव अत्तमनतं, लभेथेव चेतसो पसादं।
Sanskrit Chaya
एवमेव खलु, भदन्त, चेतसो भिक्षुर्भव्यजातीयः, यतो यतः अस्य धर्मपर्यायस्य प्रज्ञया अर्थं उपपरीक्षेत, लभेतैवात्तमनस्कतां, लभेतैव चेतःप्रसादम्।
English Translation
“so too, Reverend Sir, any capable monk, wherever they examine the meaning of this Dhamma exposition with wisdom, would find satisfaction and clarity of mind.”
3. Naming the Discourse
Pali
को नामो अयं, भन्ते, धम्मपरियायो”ति?
“तस्मातिह त्वं, आनन्द, इमं धम्मपरियायं मधुपिण्डिकपरियायोत्वेव नं धारेही”ति।
Sanskrit Chaya
को नामोऽयम्, भदन्त, धर्मपर्याय इति?
“तस्मात्तर्हि त्वम्, आनन्द, इमं धर्मपर्यायं मधुपिण्डिकपर्याय इत्येवैनं धारय” इति।
English Translation
“What is the name of this Dhamma exposition, Reverend Sir?"
"Therefore, Ananda, you should remember this Dhamma exposition as ‘The Honeyball Discourse’.“
4. Conclusion
Pali
इदमवोच भगवा। अत्तमनो आयस्मा आनन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दीति।
Sanskrit Chaya
इदमवोचद् भगवान्। आत्तमनस्क आयुष्मान् आनन्दो भगवतो भाषितमभ्यनन्ददिति।
English Translation
That is what the Blessed One said. Satisfied, the Venerable Ananda rejoiced in the Blessed One’s words.